Versterking door samenwerking

Binnen BAAC vormt het onderzoek naar kastelen een belangrijk specialisme: BAAC heeft inmiddels meer dan honderd versterkte huizen en kastelen onderzocht. Hierbij werken onze archeologen en bouwhistorici uiteraard nauw samen. Met het in 2025 gestarte onderzoek naar kasteel Valkenburg zijn hieraan verschillende digitale technieken toegevoegd door 4D Research Lab, van de Universiteit van Amsterdam. Het resultaat: een dynamisch 3D-model van het kasteel dat veel meer mogelijkheden biedt dan traditioneel onderzoek.

Kasteel Valkenburg opnieuw in beeld

Op de Heunsberg in Valkenburg aan de Geul staat de grootste kasteelruïne en enige hoogteburcht van Nederland.  De kasteelruïne is wat resteert van de ooit machtige burcht die vanaf de 11^e eeuw meerdere keren werd uitgebreid, belegerd en verwoest. Om de geschiedenis van het kasteel beter te begrijpen en toekomstige plannen voor de ruïne zorgvuldig te kunnen onderbouwen, wordt het monument opnieuw uitgebreid onderzocht en in kaart gebracht.

De kasteelruïne is een belangrijk monument en een toeristische trekpleister. Echter de resten die bezoekers vandaag zien, zijn slechts een deel van het veel grotere middeleeuwse complex dat hier ooit stond. De stichting die het kasteel beheert zou deze graag aantrekkelijker en toegankelijker willen maken voor bezoekers. Daarbij willen zij de belevenis vergroten en het monument duurzaam behouden voor de toekomst. Hierbij ligt de nadruk niet op het opnieuw opbouwen van het middeleeuwse kasteel, maar op het weer leesbaar maken van de verdwenen bouwdelen voor bezoekers. Bijvoorbeeld door gedeeltelijke reconstructie of het accentueren van oude structuren door het aanbrengen van markeringen.

Van losse onderzoeken naar één samenhangend beeld

Het archeologisch en bouwhistorisch onderzoek dat BAAC en 4D Research Lab uitvoeren is erop gericht om tot een wetenschappelijk onderbouwde reconstructie van Kasteel Valkenburg te komen, waarbij er wordt gekeken naar de ontwikkeling van de verschillende bouwfasen en verschijningsvormen. Het onderzoek is mede ingegeven door een belangrijk probleem: op de kasteelruïne is in de afgelopen eeuw veel onderzoek gedaan, maar de resultaten daarvan zijn niet altijd goed gedocumenteerd of tot een geheel gebracht. Begin 2025 heeft de Stichting Kasteel van Valkenburg de wens uitgesproken om alle gegevens te willen samenbrengen om zo tot een (her)interpretatie te komen.

BAAC brengt daarom de bestaande kennis samen en voert nieuw bouwhistorisch en archeologisch onderzoek uit. In september 2025 werd gestart met het inmeten van het bereikbare muurwerk. In twee weken tijd zijn tienduizenden foto’s gemaakt. Aanvullend zijn 3D-opnames met een drone gemaakt door 4D Research Lab, om ook het hoger gelegen muurwerk nauwkeurig vast te leggen. Zo wordt een fotogrammetrisch 3D-model van het hele kasteel en een deel van de hieronder gelegen grotten en vluchtgangen gemaakt.

Dit model dient samen met de gegevens uit het oud onderzoek als basis voor het door Van Roosmalen Van Gessel Architecten te maken plan voor het behoud en eventuele restauratie van (delen van) de ruïne.

Het samenvoegen van de data. De oude profielen zijn gedigitaliseerd en
op basis van het huidige muurwerk op de juiste hoogte geplaatst.
Met hulp van 4D-lab zijn enkele profielen op hun locatie binnen het
model geplaatst.

De meerwaarde van digitale modellen en werkomgevingen

Een belangrijke aanvulling op de reguliere combinatie van archeologie en bouwhistorie vormt de inzet van digitale technieken voor het driedimensionaal vastleggen van structuren. De 3D-modellen vormen een essentieel onderzoeksinstrument om verschillende bouwfasen ruimtelijk met elkaar te kunnen vergelijken en hypotheses over de ontwikkeling van de burcht te kunnen testen. Zo kunnen muren, torens, doorgangen en andere structuren driedimensionaal vanuit verschillende richtingen en op verschillende schaalniveaus worden bestudeerd. Uit de 3D-modellen kunnen onder anderen orthografische aanzichten worden genereerd en er kan in een digitale omgeving met strijklicht worden gespeeld. Dit levert een grote hoeveelheid nieuwe gegevens op die anders nooit beschikbaar zouden zijn geweest voor het bestuderen van bouwsporen en historische graffiti.

Ten behoeve van het oud onderzoek wordt het verkregen 3D-model gebruikt als kapstok om de oude veldtekeningen, foto’s en profielen aan op te hangen. Waar het in het verleden vrijwel onmogelijk was om de exacte locatie van deze gegevens te achterhalen kan dit met behulp van het 3D-model en een krachtige computer wel.

Van onderzoek naar beleving

Juist deze digitale technieken kunnen helpen om het grotendeels verdwenen kasteel opnieuw te visualiseren en inzichtelijk te maken. Valkenburg beschikt al over een augmented-reality-app waarmee gasten tijdens hun bezoek informatie en reconstructies van het vroegere kasteel kunnen bekijken. De nieuwe onderzoeksgegevens zullen in de toekomst bijdragen aan nog nauwkeurigere en beter onderbouwde visualisaties.

De samenwerking tussen BAAC en 4D Research Lab laat zien hoe archeologisch onderzoek steeds meer gebruik maakt van digitale technologie en wat de enorme meerwaarde hiervan is. Waar tot voor kort vooral werd gewerkt met losse gegevens kan tegenwoordig een digitale omgeving worden gebouwd waarin al deze informatie samenkomt. Voor Kasteel Valkenburg betekent dit niet alleen een betere documentatie van wat er resteert van de ruïne, maar ook nieuwe mogelijkheden om te onderzoeken wat verdwenen is en zo de geschiedenis van de burcht voor toekomstige generaties zichtbaar en beleefbaar te maken.

Met behulp van de foto’s én de dronevluchten van 4D-lab, is een
3D model van de hele kasteelruïne gemaakt.

Dit project is een samenwerking tussen BAAC, 4D Research Lab en Stichting Kasteel van Valkenburg.